Weg met de 8-urige werkdag

Minder werken beter voor productiviteit en gezondheid

Langer dan vijf uur werken per dag? Nergens goed voor, ontdekte journalist Angela Wals in Berlijn, Zweden én Amerika.

Ik verhuisde dit jaar naar Berlijn met vriend en dochter en we hadden meteen een probleempje. We hebben onszelf gevestigd in Prenzlauer Berg, een opgepoetste wijk die ook wel ‘Pregnancy Hill’ wordt genoemd. Op elke straathoek vind je een zwangere vrouw en een aangeharkte speeltuin. Een paradijs voor mijn dreumes, de hel als je kinderopvang zoekt. De wachtlijsten zijn zo lang dat sommige Kindertagesstätten, kortweg Kita’s, zelfs een wachtlijst hebben voor hun wachtlijst.

Berlijnse vrienden met kinderen zeiden: minimaal vijftien aanmeldingen versturen, minimaal een halfjaar geduld hebben. Wát? Klein moed-in-de-schoenenmoment, want we hadden natuurlijk bedacht om als twee freelancende schrijvers zo snel mogelijk de wereld te veroveren.

Maar mijn vriend had een idee. Laten we onze tijd verdelen, zei hij. En dan niet de dagen in de week, maar de uren op een dag. Jij werkt vier uur, ik werk vier uur. Samen ontbijten, samen avondeten. En rond de lunch geven we het stokje, onze dochter dus, door. Vier uur is absoluut geen volwaardige werkdag, vonden we, maar zo konden we tenminste bezig blijven.

Dit noodplan beviel eigenlijk wel. Ik geef toe, het was ietwat te kort om lekker in de schrijfflow te raken, maar ik kreeg veel meer werk verzet dan ik had verwacht. Het korte tijdsbestek dwong focus af. Daarnaast was het gezellig om elke dag met mijn dochter op speeltuinenjacht te gaan, maar ik vond het echt prima om niet de héle dag in de rij te staan bij een schommel – want ook daar zijn rijen in Prenzlauer Berg. Alle niet-werkgerelateerde taken, zoals kind ophalen, boodschappen doen en koken, voorheen weggemoffeld in haast, werden nu ineens opvallend kalm afgehandeld. Kortom, het dagelijks leven leek iets meer, excusez le mot, in balans.

Dit geldt voor meer Berlijners, is mijn eerste indruk. Doordat kinderopvang veel goedkoper is en zonder extra kosten de hele werkweek tot je beschikking staat, kun je elke dag een beetje werken, in plaats van vier werkdagen helemaal vol te proppen. De tweeling van een bevriende journalist gaat elke dag naar de Kita. Zij werkt dan zes uur achterelkaar en haalt rond 3 uur de kinderen weer op.

Minder werken maakt gelukkiger, gezonder en productiever.

De 6-urige werkdag

Ik ging me afvragen: is een kortere werkdag niet beter voor alle werkende wezens? Niet alleen voor hun geluk, maar ook voor hun productiviteit? Ik ben maar een voorbeeld, en ik heb als freelancer veel meer vrijheid om te jongleren met mijn werkuren dan een werknemer met een contract. Maar even los van de praktische haalbaarheid: zit er een kern van waarheid in?

In Scandinavië worden deze vragen ook gesteld en serieus afgewogen. Denen stoppen elke dag om 4 uur met werken en zijn het gelukkigste volk ter wereld. Oké, hun werkdag begint om 8 uur, maar het zijn die paar uur vrije tijd in de middag – die ze wandelend op regenlaarzen langs de kust doorbrengen, stel ik me zo voor – die ze gelukkig en ontspannen maakt. Én bepaald niet minder efficiënt: Denemarken is het op één na productiefste land van de EU.

In buurland Zweden wordt al een tijdje druk geëxperimenteerd met de 6-urige werkdag. Zo draaien 68 verpleegsters van het rusthuis Svartedalen in Göteborg momenteel diensten van zes uur in plaats van acht, met behoud van hun salaris. De Zweedse verpleegkundigen zijn onderdeel van een door de overheid gefinancierd onderzoek dat in 2015 begon. Hoofdvraag: bevordert korter werken de arbeidsproductiviteit? Het experiment duurt nog tot eind 2016, maar de conclusie is nu al: ja.

De verpleegsters worden vergeleken met een controlegroep in een ander verzorgingshuis waar de diensten ouderwets acht uur lang zijn. Wat blijkt? De zusters van Svartedalen zijn de helft minder ziek en nemen minder vrije dagen op, schrijft zakensite Bloomberg. Dit is goed voor de continuïteit op de werkvloer en daarmee voor de kwaliteit van zorg. Ook zijn de verpleegsters gelukkiger dan voorheen, ze komen niet meer uitgeput thuis van hun werk en ze hebben meer energie tijdens hun werk. Om de productiviteit te meten, kijken de onderzoekers onder meer naar de hoeveelheid activiteiten die de verpleegsters met de inwoners ondernemen: dit aantal steeg met 64 procent.

Minder werken maakt dus gelukkiger, gezonder en productiever. Werknemer blij, werkgever blij. Behalve dat werkgevers natuurlijk willen horen of dit geintje geld kost of bespaart. Svartedalen moest voor het experiment vijftien extra verpleegkundigen aannemen, dat kostte ongeveer 600 duizend euro. Ongeveer de helft van die kosten kan worden weggestreept door de afname van ziekte en verlof.

Financieel komen de Zweden nog niet helemaal lekker uit. En schokkend is het misschien niet, dat stress afneemt als je meer vrije tijd hebt. Maar dat de kwaliteit van werk toeneemt als je minder werkt, dat is interessant.

Vijf uur werken is niet alleen beter voor onze productiviteit, ook voor de kosten van de zorg

stelt Hermsen

Maak je brein ‘rijker’

Het PELS-instituut in Amsterdam begeleidt onder meer mensen met een burn-out en concentratieproblemen. Directeur en neuropsycholoog Jorn Hogeweg (56) stelt dat het brein ‘rijker’ wordt als je dagen gevarieerder zijn. ‘Op een dag zijn er veel taken. Werken is er een van, maar iemand heeft ook zorgtaken, wil sporten, vrienden zien. Hoe meer afwisseling, hoe meer hersenfuncties er worden geactiveerd.’ En voor die afwisseling heb je simpelweg tijd nodig.

Wij werkbijen zijn vaardig in het activeren van het cognitieve deel van het brein, maar het rustbrein, de default modus, verwaarlozen we. Paradoxaal genoeg wordt dit deel van het brein pas actief als je níéts doet. Tijdens je remslaap bijvoorbeeld draait de default modus voluit. Dan verwerk je de lange werkdag en leer je. Maar wil je een rijker brein, zoals Hogeweg zegt, dan moet je ook overdag rusten. ‘Intellectueel werk verlangt creativiteit en daarvoor moet je een deel van je tijd verlummelen: mediteren, uit het raam staren, een rondje lopen zonder cognitieve afleiding.’ Overigens kan ook tijdsdruk de creativiteit verhogen. Zoals naderende deadlines. ‘Iemand heeft dan duidelijk een doel voor ogen en dwingt zichzelf iets te produceren.’

Vooral die rusttijd is essentieel, vindt ook filosofe en schrijfster Joke Hermsen (55). In haar boek Stil de tijd pleit ze voor een 5-urige werkdag, ook voor bankdirecteuren en advocaten. Waarom? ‘Niet alleen omdat rust noodzakelijk is voor zelfreflectie, creativiteit en empathie, ook om het werk tussen de generaties eerlijker te verdelen en om werk en zorgtaken beter te verdelen. En we moeten minder consumeren om niet alleen de planeet, maar ook ons zelf gezond te houden.’

Vijf uur werken is niet alleen beter voor onze productiviteit, stelt Hermsen, ook voor de kosten van de zorg.

Zelf werkt Hermsen al twintig jaar niet langer dan vijf, zes uur op een dag. Een idee met een vroeg-feministische grondslag, memoreert Hermsen. Joke Kool-Smit en Hedy d’Ancona van Man-Vrouw-Maatschappij wilden al in de jaren zeventig een 5-urige werkdag, omdat het leven daarmee rijker zou worden: mannen hoeven niet langer getrouwd te zijn met hun werk, vrouwen niet langer met hun gezin.

Hermsen: ‘Werkgerelateerde stress kost de samenleving jaarlijks naar schatting 6 miljard euro. Geheugenproblemen, concentratieproblemen, prikkelbaarheid, depressiviteit, slapeloosheid en agressiviteit zijn symptomen van een overwerkte geest. Te veel werken levert louter zorgen en kosten op. Er is een mentaliteitsverandering nodig. Toen ik tien jaar geleden voor een 5-urige werkdag pleitte, kreeg ik vooral honende reacties. Het zou onbetaalbaar en onrealistisch zijn. Intussen zien velen de noodzaak in van een herverdeling van werk en vrije tijd.’

Zelfs uit de Verenigde Staten, waar al hard wordt gelachen om de ‘Europese’ 40-urige werkweek, komen geluiden dat het anders kan. Stephan Aarstol schreef dit jaar The Five Hour Workday. Hij is de directeur van een bedrijf dat surfplanken maakt waarop je staand peddelt. Hij en zijn werknemers werken van ’s ochtends 8 tot ’s middags 1 uur, aan een stuk. De rest van de dag zijn ze vrij. ‘Onze werknemers krijgen niet minder betaald en ik verwacht van ze dat ze twee keer zo productief zijn’, schrijft hij in online-magazine Entrepreneur. En het werkt, stelt Aarstol. Met een omzet van 10 miljoen dollar heeft hij het snelst groeiende bedrijf in San Diego. Hij krijgt vaak te horen: leuk idee hoor, die 5-urige werkdag, maar bij mij werkt het niet. Onzin, zegt hij dan, dat beslis je zelf. Acht uur is toch ook een norm die ooit is bedacht? ‘Werken van 9 tot 5 zit er zo ingebakken dat we ons niets anders meer kunnen voorstellen.’ Hij noemt het ‘collectieve waanzin’.

Hoe langer je werkt, hoe minder efficiënt je bent

Iedereen kan álles bereiken

Iedereen is vóór minder werken, maar bijna niemand zonder burn-out waagt zich eraan. Omdat de moderne held een werkende held is, zegt de Britse filosoof Alain de Botton. Onze plaats in de sociale pikorde wordt bepaald door de hoeveelheid energie en tijd die je besteedt aan je werk. Dat is een van de redenen waarom we aan onze carrières hechten, legt hij uit in een van zijn TED-talks. Vóór de Verlichting was ons eindige leven ondergeschikt aan een paradijselijk hiernamaals, onze mislukkingen konden we afschuiven op Gods wil. Maar zo denken we niet meer, het goede leven is nu, en iedereen kan álles bereiken. Een mooi idee, maar het zet een flinke druk op de mensheid. De Botton: ‘We zijn niet alleen verantwoordelijk voor ons falen, ook voor ons succes.’

Wie lang en hard werkt, heeft daarom een goede reputatie. Een vervelende realiteit als je van plan was in minder uren carrière te maken. ‘Werknemers die meer uren draaien, worden meer gewaardeerd door hun baas en hebben meer kans op promotie’, zegt ook Kilian Wawoe (43), organisatiepsycholoog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Facetime noemen ze dat in de Londense bankwereld: het aantal uren waarop je gezicht is te zien op de werkplek.’ Ook al zeggen veel neuropsychologen dat we per dag maximaal zes uur geconcentreerd kunnen werken. Die andere twee, drie uur betaalt de werkgever dus voor niets. Werktijd blijkt meer waard dan productiviteit.

Toch heeft het weinig zin te blijven hangen op het werk, laat recent onderzoek van een universiteit in Melbourne zien. De werkgewoonten en cognitieve vaardigheden van 6.500 mensen boven de 40 jaar werden hiervoor geanalyseerd; gepensioneerden en werklozen werden vergeleken met werkenden. Wat blijkt? Arbeid is goed voor de hersenen, veel beter dan nietsdoen, mits tot 25 uur per week. Daarna zakken de prestaties in: hoe langer je werkt, hoe minder efficiënt je bent. Cognitieve vaardigheden als concentratie, kritisch denken en punctualiteit zijn bij 55 uur werken per week zelfs sléchter dan die van werklozen en gepensioneerden.

Wawoe werkte vroeger bij een bank. Een paar jaar geleden is hij de wetenschap ingegaan en hij adviseert daarnaast bedrijven hoe ze hun organisatie kunnen verbeteren. Wawoe: ‘In plaats van in de gaten te houden hoe lang iemand op het werk is, kun je als manager veel beter naar de output kijken: wat krijgt iemand gedaan?’ Het is zijn ervaring dat de meeste managers een inhoudelijke confrontatie mijden en terugvallen op iets dat ze makkelijk kunnen controleren: de werkuren.

‘Werk je echt vijf uur? Check je bijvoorbeeld daarna nog werkmail op je smartphone?
Antwoord je?’

Digitale navelstreng doorknippen

Inmiddels heb ik een Kita gevonden voor mijn dochter. Daardoor heb ik er een uurtje bijgekregen. Ik kan nu elke dag vijf uur werken, exclusief pauze. ‘Een interessant experiment’, noemt Wawoe mijn voornemen dit voorlopig zo te houden. ‘Maar ik heb een kritische kanttekening’, zegt hij. ‘Werk je echt vijf uur? Check je bijvoorbeeld daarna nog werkmail op je smartphone? Antwoord je?’

Een terechte opmerking. Technologie heeft de grens tussen privé en werk diffuus gemaakt. Altijd en overal bereikbaar zijn, is een groot gemak – en een verantwoordelijkheid die continu in je nek hijgt. In Frankrijk is men zelfs bezig zakelijke mails na werktijd wettelijk te verbieden, in de hoop zo werkgerelateerde stress de kop in te drukken. Als je de vruchten wilt plukken van een kortere werkdag, moet je die digitale navelstreng doorknippen.

Als het aan econoom John Maynard Keynes (1883-1946) had gelegen, werkten we nu vijftien uur per week en waren we de rest van de tijd aan het chillen. Die voorspelling deed hij in de jaren dertig: machines zouden ons het meeste werk uit handen nemen. Ha! Is dat even anders gelopen. Deels is zijn voorspelling uitgekomen: technologie heeft ons zeeën van tijd opgeleverd. Grappig genoeg stoppen we veel van die kostbare tijd weer terug in machines: onze smartphones.

Vijf uur werken wordt natuurlijk pas echt aantrekkelijk voor werkgevers als je minstens zo productief bent als in acht uur. Wil je genoeg gedaan krijgen, dan moet je alle ruis wegpoetsen uit je werkdag. Je hoeft er geen zelfhulpboek voor open te slaan om te weten dat je in de eerste plaats je smartphone veel minder vaak moet aaien. We checken dat ding gemiddeld 221 keer per dag, blijkt uit een Brits marktonderzoek, en dat is elke keer een onderbreking van je concentratie. Verder: laat mail en telefoon niet continu je aandacht opeisen, maar check ze op vaste tijdstippen. Sla de obligate gesprekjes bij de koffieautomaat over, mijd vergaderingen of houd ze zo kort mogelijk. En begin de dag met wat écht moet gebeuren. Eerst je bureaublad opschonen, is niets anders dan uitstelgedrag. Sorry.

In de praktijk

Yep, het is hard werken om minder te werken. En de benodigde discipline heeft spartaanse trekjes. Jimmy Nilsson (41), artdirector en baas van een adviesbureau in het Zweedse Falun, was zo enthousiast over de tussentijdse resultaten van de verpleegsters in zijn land dat hij met zijn bedrijf een vergelijkbaar experiment begon. Alle werknemers zouden een jaar lang zes uur per dag werken voor hetzelfde salaris. Daar stond wat tegenover: ze moesten een week van hun zes weken vakantie inleveren. Geen fika meer – de tweemaal daagse, in sommige bedrijven zelfs verplichte, koffiepauze. Geen Facebook of andere sociale media. Geen iPhone in de buurt. Privékwesties moesten worden opgelost na werk. Tijdens lunch, een uur lang, kon er worden bijgepraat.

Vorige maand (1 september) eindigde het experiment. Ik belde Nilsson op. En? ‘Gek werden we ervan.’ O. Jullie werden dus niet productiever? ‘Dat wel. We zagen onze werknemers positief veranderen. Ze waren meer gefocust: kwamen ’s ochtends binnen, deden hun koptelefoon op en gingen aan de slag. Om dit experiment te laten slagen, hadden we voorafgaand kritisch naar de workflow gekeken en daarin verbeteringen aangebracht. Daarvan hebben we nog steeds profijt.’ Maar? ‘De stress nam eerder toe dan af. Ook in drukke tijden mocht iedereen na zes uur werken naar huis, maar niemand durfde daarvan gebruik te maken. Ze bleven maar vragen: ‘Mag ik echt naar huis?’ Ook hebben we enorm onderschat hoe graag mensen met elkaar willen praten. Alleen daar was geen tijd voor.’ Jullie gaan terug naar acht uur per dag? ‘Ja. Bijna iedereen reageerde opgelucht toen we dat zeiden. Er werd gejuicht.’

Sociaal dier

In onze pogingen méér te doen in minder tijd dreigen we soms te vergeten dat mensen sociale dieren zijn. Ze wíllen die roddel bij de koffieautomaat. Vergaderingen zijn een aanleiding om te vragen hoe het weekend was. Ook al ligt je concentratieboog na zes uur op de nullijn, die overige uren zijn niet helemaal voor niets. Ze dienen als sociale smeerolie.

Het lukt mij aardig om in vijf uur net zo productief te zijn als in acht uur. Maar ik werk alleen, niet in een team. Ook belangrijk: met zo’n verhuizing laat je automatisch een hoop sociale afleiding achter je. Beetje saai, maar goed voor de focus. Ik heb in Berlijn nog bijna niemand om koffie mee te drinken. Dat zal veranderen naarmate mijn Berlijnse vriendenkring verder uitdijt. Even met een Kita-moeder naar een lunchtent voor een verse jus d’orange gebeurt nu al. Maar ik neem me wel voor: om vier uur ben ik thuis, net als die gelukkige Denen, want dan is mijn brein toch dood.

Auteur: Angela Wals
Bron: Volkskrant Magazine 08/10/2016

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *